Hàng năm, Nga thu về 5-6 tỉ đôla từ xuất khẩu vũ khí. Những bạn hàng lớn của Nga là Trung Quốc, Ấn độ, Việt Nam, Malaysia, Venezuela… Nga là một trong số các nước bán vũ khí hàng đầu thế giới cùng vớI Mỹ, Đức, Pháp. Gần đây Nga bắt đầu chú tâm đến vấn đề cải tổ ngành công nghiệp hái ra tiền này.
Tập đoàn xuất khẩu vũ khí quốc doanh độc quyền của Nga – Rosoboroexport – từ lâu đã có vị thế ngầm cực lớn đối với ngành công nghiệp vũ khí. Rosoboronexport ngoài vai trò cửa ra cho vũ khí Nga còn can thiệp vào quá trình hoạch định chính sách liên quan đến toàn bộ tổ hợp công nghiệp quân sự của Nga, thiết lập và quản lý những cơ cấu và khu vực công nghiệp riêng.
Những năm qua, nhu cầu nâng cấp chất lượng và công nghệ sản xuất vũ khí ngày càng được các hãng quốc phòng chú ý đến. Rosoboronexport đóng vai trò lớn trong việc tìm giải pháp tổng thể cho vấn đề này. Trung tâm nâng cấp kỹ thuật cho các tổ hợp công nghiệp quốc phòng (NCTP OPK) được thành lập theo sáng kiến của Rosoboronexport nhằm hỗ trợ kỹ thuật công nghệ cho các nhà sản xuất vũ khí. Cùng với Hiệp hội hỗ trợ các công ty quốc phòng (LSOP), NCTP OPK tác động không nhỏ lên cơ cấu hoạt động của cỗ máy công nghiệp quốc phòng Nga. Hai thể chế này cho rằng các cơ quan liên bang có trách nhiệm phân bổ các đặt hàng vũ khí cho các xí nghiệp sản xuất phải nắm trong tay đầy đủ thông tin về khả năng của những xí nghiệp này để đưa ra lựa chọn đúng đắn.
Có không ít tiền lệ tiêu cực, khi một xí nghiệp thắng thầu sản xuất vũ khí không đủ năng lực thực hiện hợp đồng, dẫn tới vi phạm các điều kiện kỹ thuật và chất lượng cũng như giá thành. LSOP và NCTP OPK khuyến nghị áp dụng hệ thống kiểm toán công nghệ để sàng lọc đầu vào của các cuộc đấu thầu quốc phòng: chỉ những xí nghiệp đủ điều kiện kỹ thuật, cơ sở hạ tầng và nhân lực mới được chấp thuận tham gia đấu thầu.
Một vấn đề mang tính thời sự khác là sự leo thang giá thành sản phẩm quốc phòng. Hai năm qua, chính phủ chưa tạo bước tiển triển đột phá nào trong việc kiểm soát và điều chỉnh giá nguyên liệu đầu vào. Rosoboronexport trong phạm vi khả năng của mình đã có những bước đi thực tiễn, nhưng thiếu sự tác động của chính phủ khó có thể giải quyết hiệu quả vấn đề. Một ví dụ nhỏ: các công ty cung cấp kim loại và khoáng sản hiếm dựa thế độc quyền của mình đã tăng giá sản phẩm lên 100% 1 năm mà không đưa ra lý do thuyết phục.
Áp dụng công nghệ số vào ngành sản xuất thiết bị quốc phòng từ lâu cũng là vấn đề nóng bỏng. LSOP và NCTP OPK dưới sự điều phối của Rosoboronexport tích cực soạn thảo và “chạy” một chương trình liên bang về áp dụng công nghệ thông tin vào nền công nghiệp quốc phòng. Theo Rosoboronexport, ngày nay các khách hàng vũ khí trên thế giới rất khắt khe trong chọn lựa, đòi hỏi số hóa hoạt động và điều khiển của hầu hết các mặt hàng vũ khí Nga. Ngoài ra, nhiều chú ý cũng được nhắm tới hoàn thiện hệ thống logistics, tư vấn khách hàng và phục vụ hậu mãi. Cần biết rằng các doanh nghiệp Nga nói chung rất yếu trong dịch vụ hậu mãi (post-sale service).
Rosoboronexport còn được coi như một công cụ quan trọng để đấu tranh với tệ quan liêu. Các cuộc cải tổ ngành công nghiệp quốc phòng chưa giải quyết được nạn quan liêu – đặc điểm chung của các chế độ giao thời. Tồi tệ hơn, các nhà quản lý sản xuất và hoạt động xuất nhập khẩu còn phàn nàn về việc bộ máy ngày càng trở nên cồng kềnh. Nhiều cá nhân, tổ chức “dính dáng” vào công việc, nhưng ít ai chịu trách nhiệm cụ thể đối với nhiệm vụ chung.
Rosoboronexport đã chứng minh khả năng loại trừ thói quan liêu của mình với việc thành lập công ty cổ phần Trực thăng Nga để tập trung toàn bộ khu vực sản xuất này vào một mối, từ đó nâng cao chất lượng quản lý và phân bổ ngân sách cũng như tập trung các công ty Nga riêng lẻ lại, loại trừ khả năng cạnh tranh nhau và bỏ ngỏ thị trường cho các đối thủ nước ngoài.
Rosoboronexport là tổ chức đại diện ở mức cao nhất cho quyền lợi cả ngành công nghiệp quốc phòng nói chung. Gần đây Rosoboronexport thẳng thắn chỉ trích bộ Quốc phòng về việc phân bổ bất hợp lý về thời gian các hợp đồng cho các xí nghiệp. Rosoboronexport muốn thấy một hệ thống phân bổ hợp đồng được tính toán kỹ càng, có hệ thống, có tầm nhìn xa hơn chứ không phải gấp gáp, thiếu liên tục như hiện nay (làm các xí nghiệp thiếu chuẩn bị về vốn cũng như công nghệ). Nhiều người đặt hy vọng đầu năm sau một cơ quan thu mua đặc biệt có sự tham gia của các chuyên gia dân sự sẽ được thành lập để cải thiện tình hình.
Hoạt động vì lợi ích các xí nghiệp quốc phòng còn có Hội những nhà sản xuất sản phẩm quốc phòng – một cấu trúc phi chính phủ có mục tiêu hỗ trợ công nghệ cho ngành công nghiệp này. Không có gì lạ khi mà trong chính phủ có những thế lực mạnh không muốn đẩy nhanh quá trình hiện đại hóa quốc phòng. Họ thỏa mãn với chỉ tiêu 1% hiện tại, trong khi các tổ chức nói trên muốn thấy công nghiệp quốc phòng được hiện đại hóa với tốc độ 10% 1 năm.
Bùi Cao Thắng_VBC
