[size=18:9044058686][color=blue:9044058686]Cuộc quyết đấu dẫn đến cái chết của nhà thơ Lermontov[/color][/size]
Trong nửa đầu thế kỷ XIX, nước Nga bị mất hai nhà thơ thiên tài của mình- Puskin và Lermontov. Cả hai đều là nạn nhân của các cuộc quyết đấu vô nghĩa. Nhưng nếu những tình tiết chung quanh cuộc quyết đấu giữa Puskin và Đantét được nghiên cứu cực kỳ tỉ mỉ thì hậu thế lại biết quá ít về cuộc quyết đấu giữa Lermontov và Mactưnov.
Biến cố dẫn đến cuộc quyết đấu bi thảm giữa Lermontov và Mactưnov xảy ra tại ngôi nhà hiếu khách của tướng Vecdilin tại Piatigoocxkơ. Ngày 13/7/1841, như thường lệ, tại đây tụ tập rất nhiều sĩ quan trẻ. Theo lời kể của một nhân chứng đáng tin cậy là bà Êmilia Klinkenbec thì vào tối hôm đó, Lermontov và người em trai của Puskin là Lêvuska cũng lại đua nhau trổ tài giễu cợt và châm chọc như thường lệ. Nhưng những câu giễu cợt của họ chỉ hài hước một cách vô hại chứ không hề có ác ý.
Đúng lúc đó, họ nhìn thấy Mactưnov đang đứng vênh vang bên chiếc đàn dương cầm, đầu đội mũ cátkét, bên thắt lưng đeo thanh dao găm. Vốn không chịu được thói giả dối và điệu bộ, Lermontov dùng tiếng Pháp gọi đùa anh ta là “gã sơn cước lúc nào cũng đeo dao găm”. Thật tai hại là vào đúng giây phút hoà âm cuối cùng vừa tắt thì tiếng “poignard” (dao găm) vang lên khắp gian phòng. Mactưnov tái mặt đi, anh ta giận dữ to tiếng với Lermontov: “Tôi đã bao nhiêu lần đề nghị anh giữ lại những câu đùa cợt cho các quý bà kia mà!” Rồi anh ta quay phắt người bỏ đi. “Không sao đâu, ngày mai chúng tôi sẽ lại là những người bạn tốt với nhau thôi”- Lermontov trấn an mọi người xung quanh.
Nhưng ai ngờ chính biến cố nhỏ mọn đó đã trở thành nguyên nhân khiến Mactưnov thách Lermontov quyết đấu. Năm tháng trước đó, Mactưnov đang mang quân hàm thiếu tá thì bị buộc phải về hưu, mất hết cơ hội thăng tiến trong binh nghiệp. Rất có thể vì thế mà anh ta rơi vào tâm trạng mất thăng bằng về tâm lý. Ngoài ra, bản thân anh ta cũng tìm cách làm thơ và đố kỵ với tài thơ mà Lermontov biểu lộ ngay từ khi hai người cùng học trường sĩ quan. Hơn nữa, anh ta còn đặc biệt quan tâm đến phụ nữ và trong chuyện này thì hai người thường “đụng độ” với nhau.
Lermontov biết rõ quyết đấu là thế nào. Nhiều bức vẽ của Lermontov miêu tả cảnh quyết đấu- hiển nhiên là đề tài này thường ám ảnh trí tưởng tượng của nhà thơ. Trong kiệt tác “Một anh hùng thời đại”, cảnh quyết đấu giữa Pêsôrin và Grumsnixki được Lermontov miêu tả đầy thuyết phục, khiến người đọc có cảm giác chính tác giả lần lượt hoá thân vào hai đối thủ. Còn trong bài thơ đầy căm phẫn “Cái chết của nhà thơ” viết về cái chết của Puskin, Lermontov dường như thấy trước tương lai của chính mình: “Kẻ sát nhân giết hại anh đã lạnh lùng/Giáng đòn xuống...không còn phương cứu chữa/Trái tim trống rỗng đều đặn đập/Khẩu súng kia vẫn cầm chắc trong tay”.
Nói chung, hai cuộc quyết đấu định mệnh này có nhiều điểm trùng hợp. Cả Đantét và Mactưnov đều đồng thời phục vụ trong trung đoàn kỵ binh cận vệ của Nga hoàng. Các sĩ quan trong trung đoàn đó đều đồng loạt đứng về phía Đantét, rồi đứng về phía Mactưnov và căm ghét Lermontov. Lý do chẳng có gì khó hiểu. Họ không thể tha thứ cho Lermontov vì “tội” đã dám viết bài thơ “Cái chết của nhà thơ” ca ngợi Puskin và lên án chế độ chuyên chế của Nga hoàng. Nhưng nếu cuộc quyết đấu giữa Puskin và Đantét được nghiên cứu tường tận thì cuộc quyết đấu giữa Lermontov và Mactưnov lại còn rất nhiều chi tiết chưa được làm sáng tỏ. Các nhân chứng rất nhiều, nhưng những lời miêu tả của họ thường mâu thuẫn với nhau và giả dối. Họ làm mọi việc để bóp méo sự thật. Chẳng hạn, Mactưnov khai trước Uỷ ban điều tra như sau: “Tôi bước đến vạch chắn trước tiên, chờ đợi một lát tiếng súng của Lermontov rồi mới bóp cò...”. Nhưng thực ra làm gì có chuyện ấy! Mactưnov không chờ đợi, anh ta mau chóng tiến đến vạch chắn trước tiên rồi lạnh lùng nhả đạn vào Lermontov. Còn Lermontov thì không thì không định bắn vì cho rằng những gì đang xảy ra là một sự lầm lạc ngu xuẩn. Ông chĩa nòng súng lên trời, thậm chí theo một vài người thì ông còn bắn chỉ thiên: Những người làm chứng, tất cả có 4 người làm chứng: Glebôp, Xtôlưpin, Vaxinsicôp và Trubexcôi) cũng dối trá không kém mặc dù họ tự coi mình là bạn của Lermontov. Vào lúc đó, họ không nghĩ đến người đã chết mà chỉ nghĩ cách cứu tính mạng của mình- vào thời đó ở Nga, quyết đấu bị coi là trọng tội hình sự và bị trừng phạt nghiêm khắc. Khi bị tạm giữ tại cùng một nơi để thẩm vấn, họ trao đổi những bức thư ngắn với Mactưnov, thoả thuận với nhau về những gì sẽ khai và những gì sẽ che giấu. Chẳng hạn, khi đọc bản nháp lời khai của Mactưnov về những điều kiện của cuộc quyết đấu, Glebôp hoảng sợ. Bởi lẽ những điều kiện đó về thực chất là nhằm mục đích giết người và bao gồm những điểm như: Nếu phát súng thứ nhất bắn trượt thì đối thủ có quyền đòi hỏi kẻ vừa bắn trượt đó đến vạch chắn; mỗi bên có quyền bắn đến ba phát, v.v.. Vì vậy, Glebôp khẩn thiết yêu cầu Mactưnov thay đổi lời khai, nhất là về điều kiện được phép bắn ba phát. Nói chung, họ tìm mọi cách lấp liếm sự thật để khỏi bị trừng phạt.
Nhưng nếu sự thật có phần được tiết lộ thì đó là do Mactưnov và những người làm chứng không chỉ khai với Uỷ ban điều tra những điều được họ tự tay rà soát cẩn thận. Họ còn chia sẻ một số chi tiết với người thân và bạn bè nữa. Qua đó, có thể thấy rõ Mactưnov hiện nguyên hình là kẻ giết người, y vội vã tiến đến vạch chắn trước tiên rồi lạnh lùng nhả đạn vào Lermontov. Trong khi ấy, Lermontov không hề muốn bắn, ông đứng nguyên tại chỗ và thậm chí còn giơ nòng súng lên trời. Khi khám thi thể Lermontov, người ta thấy viên đạn lọt vào sườn bên phải, dưới rẻ xương sườn cuối cùng, rồi đâm xuyên qua hai lá phổi, tiếp đó đi chếch lên phía trên giữa rẻ xương sườn thứ năm và thứ sáu. Đường đạn đi như vậy chứng tỏ Lermontov bị bắn khi ông đứng quay sườn bên phải về phía đối thủ, tay phải giơ cao lên và sườn bên trái nghiêng hẳn đi để giữ thăng bằng. Chính chi tiết này đã làm đã làm xuất hiện một giả thuyết hoang đường cho rằng người bắn không phải là Mactưnov mà là một kẻ nào đó nấp sau bụi cây gần đấy, rất có thể là một viên cảnh sát của Nga hoàng.
Giả thuyết hoang đường này chắc hẳn đã căn cứ vào thái độ của Nga hoàng Nicôlai I đối với Lermontov. Nicôlai I không thể tha thứ cho Lermontov vì bài thơ “Cái chết của nhà thơ”. Khi được báo cáo về bài thơ đó, Nicôlai I đã ra lệnh kiểm tra xem tác giả có mất trí không. Và khi hoàng hậu Alêchxanđra Phêđôrôpna cố xin tha thứ cho Lermontov bằng cách đưa cho chồng đọc cuốn “Một anh hùng thời đại” thì Nicôlai càng nổi giận hơn. Ông ta không những đầy Lermontov đến vùng núi Capcadơ mà còn ra lệnh cho viên tướng chỉ huy ở đấy phải luôn luôn giữ Lermontov ở tiền phương, nơi thường xảy ra những cuộc giao chiến với dân sơn cước nổi loạn. Rất có thể Nicôlai I mong muốn Lermontov sẽ không bao giờ trở về. Và Lermontov đã không bao giờ trở về thật, chỉ có điều kẻ sát hại ông ở vùng núi non hùng vĩ lại không phải là dân sơn cước.
Velimia Khlepnicov, một nhà thơ Nga đầu thế kỷ XX rất mực khâm phục Lermontov, đã nhấn mạnh tầm vóc lớn lao của tấn thảm kịch đó qua hình ảnh thiên nhiên: “Làn chớp giật loé ngang bầu trời/ Rồi lao xuống tấm quan tài bằng cỏ/ Như đem theo quà phúng của Chúa trời/...Những đám mây đen nặng trĩu kéo theo mưa/ Và gầm thét: Hỡi những tên sát nhân/ Hãy dừng lại!”... Những hình ảnh thật bi tráng nhưng cũng thật chính xác. Cuộc quyết đấu hay nói đúng hơn là vụ sát nhân diễn ra trong hẻm núi, giữa tiếng sấm chớp và dưới cơn mưa xối xả. Thi thể Lermontov nằm dưới mưa suốt mười mấy tiếng đồng hồ. Trời mưa to nên không ai chịu đến cấp cứu. Mãi cuối cùng mới thuê được xe ngựa và mãi đến gần 11 giờ đêm thì thi thể Lermontov mới được đưa về Piatigoocxcơ.
Và dưới đây cũng là thơ của Khlepnicov miêu tả cặp mắt của Lermontov: “Những ánh chớp loé lên giữa bầu trời giông bão/ Đẹp như ánh mắt của người đã chết/ Đôi mắt xám to cho tới nay/ Vẫn lấp lánh giữa các đám mây bay...”. Đúng thế, tất cả những ai đã từng gặp Lermontov đều chú ý đến cặp mắt của ông. Ánh mắt của Lermontov thật khó nắm bắt nổi nhưng tất cả đều thừa nhận rằng cặp mắt ông vừa to vừa đầy chất trí tuệ và đầy ánh lửa u tối, chẳng khác gì “hai hòn than thay cho đôi mắt”. Ngay cả Tuôcghênep cũng sửng sốt trước đôi mắt của Lermontov. Ông hai lần gặp Lermontov trong năm 1839 và về sau nhớ lại rằng đôi mắt của nhà thơ đen thẫm, to và bất động, không ăn nhập gì với gương mặt dịu dàng như trẻ thơ của nhà thơ.
Khi nói đến Tuôcghênep, chúng ta thường liên tưởng đến một ông già tóc bạc, lịch lãm, còn khi nói đến Lermontov, chúng ta thường liên tưởng đến hình ảnh một sĩ quan trẻ trung, tuấn tú. Nhưng vào quãng năm 1839 ấy, Tuôcghênep mới 21 tuổi, trẻ hơn Lermontov 4 tuổi và Tuôcghênep phải ngước mắt lên mới thấy được khuôn mặt của tác giả “Một anh hùng thời đại”- tác phẩm tâm lý đầu tiên trong văn học Nga và đã gây ấn tượng sâu sắc cho Tuôcghênep. Và nếu Tuôcghênep còn sống đến năm 65 tuổi để kịp sáng tác biết bao tác phẩm có giá trị thì Lermontov vĩnh viễn ở lại tuổi 27. Cuộc đời ông quá ngắn ngủi và ông ra đi giữa lúc tài năng thiên bẩm của ông đang cất cánh bay cao. Hậu thế có thể tự an ủi là dù sao thì vẫn còn lại chùm kim cương của thiên tài văn học Lermontov, nhưng không thể không đau xót nhận thấy rằng ông đã đem theo sang thế giới bên kia biết bao viên kim cương khác có thể còn rực rỡ hơn”.
Vũ Việt dịch từ tạp chí Nga “Tiếng vọng hành tinh”
(Báo Văn nghệ số 4/2005)
[color=red:9044058686][size=18:9044058686]Cái chết của nhà thơ [/size][/color]
Михаил Юрьевич Лермонтов (viết về cái chết của nhà thơ Puskin)
Anh chết rồi thi sĩ!
Sống chết vì danh dự-
Bị miệng đời thoá mạ vu oan,
Anh ra đi, mang nặng trong tim
Một phát đạn, lòng khát khao rửa hận,
Rũ xuống rồi mãi đầu kiêu hãnh!...
Cái nhục bởi những điều xúc phạm nhỏ nhen
Tâm hồn thơ không đủ sức nhịn nhường,
Anh đã đứng lên đương đầu chống lại
Lẽ của cả giới thượng lưu quí phái.
Chỉ một mình như trước... Chúng giết anh!
Chúng giết anh !… Giờ khóc lóc nghĩa tình,
Rồi nức nở những lời khen trống rỗng,
Rồi biện bạch tuôn lời lảm nhảm
Để làm chi ? Án số mệnh quyết rồi !…
Không phải ư thoạt tiên chính các người
Đã tàn nhẫn đuổi xua tài năng tự do, can trường của thi sĩ ?
Và đám cháy nhúm nhen âm ỉ
Các người đã thổi bùng lên làm chuyện mua vui ?
Phải thế chăng? Thì vui thú đi thôi
Những tủi cực sau cùng anh không chịu nổi
Vụt tắt rồi như đuốc hồng khối thiên tài vĩ đại
Vòng hoa vinh quang ủ rũ héo tàn.
Tên sát nhân giết anh đã lạnh lùng
Nhắm đòn giáng...không còn phương cứu giúp
Trái tim rỗng vẫn đều đặn đập
Súng trong tay nhằm trúng chẳng run.
Nhưng có gì đáng lạ?...Từ xa xăm,
Giống như hàng trăm tên đào tẩu khác.
Số phận lái bước đời phiêu giạt
Đến xứ sở ta tìm phú quí vinh hoa;
Hắn giễu cười ngạo mạn khinh khi
Phong tục và ngữ ngôn đất khách;
Niềm vinh quang của chúng ta hắn đâu thương tiếc
Hắn đã không hiểu nổi trong giây phút khủng khiếp kia
Súng hắn đã nhằm bắn thẳng vào chi?...
Anh bị giết, thân về mồ lạnh,
Cũng như chàng ca sĩ xưa, chưa nổi danh, mà đáng mến,
Con mồi của lòng hiềm tị ngu si,
Chàng ca sĩ mà anh đã ngợi ca bằng những lời thơ trác tuyệt diệu kỳ,
Cũng ngã xuống như anh bởi bàn tay độc ác,
Cớ sao anh lại bỏ những lạc thú đơn sơ và tình thân chất phác
Để bước vào thế giới tị hiềm và ngột ngạt đối với một trái tim
Bừng cháy tự do và chứa bao ước vọng!
Sao anh lại đưa tay cho những kẻ đặt điều hèn mọn!
Sao anh lại tin vào những lời, những vuốt ve giả dối điêu toa;
Anh, người từ thiếu thời đã thấu hiểu con người ta?...
Chúng đã gỡ vòng hoa trước đây, thay vào cho anh vòng nguyệt quế,
Nhưng gai góc ngấm ngầm hung dữ
Đã chích đâm vừng trán tinh khôi,
Những phút giây cuối cùng của đời anh bị đầu độc dập vùi
Bởi tiếng thì thào nham hiểm của lũ ngu si giễu cợt.
Và anh chết- mang theo nỗi khát thèm trả thù mà không trả thù được,
Cùng nỗi đắng cay thầm lặng của những hy vọng bị dối lừa.
Đã lặng rồi, kể từ buổi nay đi
Không bao giờ còn vang lên những âm thanh của những bài ca trác tuyệt.
Nơi ngụ mới của thi nhân u buồn và chật hẹp,
Đôi môi người đã ngậm chặt ngàn thu.
Còn các người, lũ cháu con kiêu ngạo khinh khi
Của bọn cha ông nổi danh vì những trò đểu giả
Những mảnh vỡ được gắn bằng gót chân nô lệ
Bằng trò rỡn đùa hạnh phúc của các dòng họ bị chèn ép tang thương!
- Các người, một đám tham lam xúm xít bên ngai vàng
Lũ đao phủ giết Tự do, Thiên tài và Niềm vinh hiển !
Trước mặt các người quan toà và chân lý - thẩy đều câm miệng !
- Các người núp dưới bóng luật pháp chở che
Nhưng còn phán xét cuối cùng của Chúa, hỡi lỹ con cưng của đồi truỵ xấu xa!
Còn toà án lôi đình đang chờ các ngươi đó!
Mọi ý nghĩ và việc làm toà án ấy đều thông tường trước cả,
Với tiếng vang toà án ấy dửng dưng.
Khi đó các người có quen thói gièm pha thì cũng bằng không
Gièm pha không giúp gì các ngươi lần nữa,
Và có đem tất cả máu đen của các người mà gột rửa
Cũng không sạch vết máu đỏ chính nghĩa của thi nhân
THÚY TOÀN dịch
СМЕРТЬ ПОЭТА
Отмщенье, государь, отмщенье!
Паду к ногам твоим:
Будь справедлив и накажи убийцу,
Чтоб казнь его в позднейшие века
Твой правый суд потомству возвестила,
Чтоб видел злодеи в ней пример.
Погиб поэт!- невольник чести -
Пал, оклеветанный молвой,
С свинцом в груди и жаждой мести,
Поникнув гордой головой!..
Не вынесла душа поэта
Позора мелочных обид,
Восстал он против мнений света
Один, как прежде... и убит!
Убит!.. К чему теперь рыданья,
Пустых похвал ненужный хор
И жалкий лепет оправданья?
Судьбы свершился приговор!
Не вы ль сперва так злобно гнали
Его свободный, смелый дар
И для потехи раздували
Чуть затаившийся пожар?
Что ж? веселитесь... Он мучений
Последних вынести не мог:
Угас, как светоч, дивный гений,
Увял торжественный венок.
Его убийца хладнокровно
Навел удар... спасенья нет:
Пустое сердце бьется ровно,
В руке не дрогнул пистолет.
И что за диво?... издалека,
Подобный сотням беглецов,
На ловлю счастья и чинов
Заброшен к нам по воле рока;
Смеясь, он дерзко презирал
Земли чужой язык и нравы;
Не мог щадить он нашей славы;
Не мог понять в сей миг кровавый,
На что он руку поднимал!..
И он убит - и взят могилой,
Как тот певец, неведомый, но милый,
Добыча ревности глухой,
Воспетый им с такою чудной силой,
Сраженный, как и он, безжалостной рукой.
Зачем от мирных нег и дружбы простодушной
Вступил он в этот свет завистливый и душный
Для сердца вольного и пламенных страстей?
Зачем он руку дал клеветникам ничтожным,
Зачем поверил он словам и ласкам ложным,
Он, с юных лет постигнувший людей?..
И прежний сняв венок - они венец терновый,
Увитый лаврами, надели на него:
Но иглы тайные сурово
Язвили славное чело;
Отравлены его последние мгновенья
Коварным шепотом насмешливых невежд,
И умер он - с напрасной жаждой мщенья,
С досадой тайною обманутых надежд.
Замолкли звуки чудных песен,
Не раздаваться им опять:
Приют певца угрюм и тесен,
И на устах его печать.
_____________________
А вы, надменные потомки
Известной подлостью прославленных отцов,
Пятою рабскою поправшие обломки
Игрою счастия обиженных родов!
Вы, жадною толпой стоящие у трона,
Свободы, Гения и Славы палачи!
Таитесь вы под сению закона,
Пред вами суд и правда - всё молчи!..
Но есть и божий суд, наперсники разврата!
Есть грозный суд: он ждет;
Он не доступен звону злата,
И мысли, и дела он знает наперед.
Тогда напрасно вы прибегнете к злословью:
Оно вам не поможет вновь,
И вы не смоете всей вашей черной кровью
Поэта праведную кровь!
1837
